Vụ án mạng ở Shijinso được ra mắt lần đầu tại Nhật Bản vào năm 2017 với tư cách là tác phẩm đoạt giải Ayukawa Tetsuya lần thứ 27, do nhà xuất bản Tokyo Sogensha tổ chức. Đây là một trong những giải thưởng danh giá nhất dành cho các tiểu thuyết gia trinh thám mới ra mắt tại Nhật Bản. Sự đón nhận của độc giả đối với cuốn sách cho thấy người hâm mộ dòng trinh thám Nhật Bản bấy lâu nay đã luôn khao khát một cuốn tiểu thuyết trinh thám honkaku (chính thống) kiểu này. Ngay sau khi phát hành, Vụ án mạng ở Shijinso đã giành được giải thưởng Honkaku Mystery, đồng thời chiếm giữ vị trí số một trong tất cả các bảng xếp hạng trinh thám thường niên lớn được xuất bản tại Nhật Bản. Tác phẩm đầu tay của một tân binh vô danh đã trở thành một cú hích rực rỡ, với số lượng bản in gốc đạt hơn 200.000 bản.
Nói một cách đơn giản, Vụ án mạng ở Shijinso là một hiện tượng xã hội. Sự đón nhận chưa từng có này gắn liền chặt chẽ với những lý do lịch sử độc nhất của Nhật Bản, và do đó, cuốn sách khó có thể tạo ra những làn sóng tương tự nếu nó được xuất bản lần đầu tại phương Tây. Ngay cả tác giả, Masahiro Imamura, có lẽ cũng ngạc nhiên trước tác động to lớn mà cuốn sách của mình tạo ra. Tôi sẽ xem xét các yếu tố độc đáo đã làm nên thành công này, với hy vọng rằng phân tích của tôi sẽ giúp ích nhiều cho những người ngoài Nhật Bản hiểu được văn hóa hư cấu trinh thám của đất nước này.
Đầu tiên, tôi muốn tập trung vào chủ đề giải thưởng dành cho tác giả mới trong dòng văn học trinh thám tại Nhật Bản. Bạn sẽ tìm thấy vô số giải thưởng văn học cho các tiểu thuyết gia mới ra mắt trên khắp thế giới, nhưng vì một lý do nào đó, các giải thưởng dành riêng cho dòng trinh thám chỉ tồn tại ở Nhật Bản. Để chính xác tuyệt đối, chúng chỉ tồn tại ở Nhật Bản và Đài Loan, nhưng vì tôi là người tổ chức giải thưởng sau, nên người ta có thể coi giải thưởng đó thuộc cùng một danh mục với các giải thưởng của Nhật Bản.
Tại Vương quốc Anh có giải Dagger, nhưng những giải thưởng đó không bao gồm hợp đồng xuất bản cho các bài dự thi đoạt giải. Trung Quốc từng có vài giải thưởng dành cho người mới bao gồm cả trinh thám, nhưng không giải nào tồn tại được lâu. Nga không có giải nào cho đến năm ngoái, khi một đài truyền hình lớn bắt đầu tổ chức một giải thưởng trinh thám hoành tráng bao gồm các hạng mục cho phim trinh thám, phim truyền hình và tiểu thuyết văn xuôi. Một trong các hạng mục cũng là giải thưởng dành cho người mới đối với ấn phẩm in. Tôi đã tham gia dự án này với tư cách là thành viên ban giám khảo, nhưng các bài dự thi không phải của các tác giả Nga, mà đều là những cuốn sách đã xuất bản của các tác giả vừa ra mắt đến từ Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Canada.
Tuy nhiên, tại Nhật Bản, có một vài giải thưởng dành cho các tác phẩm trinh thám chưa công bố. Hầu hết trong số đó là dành cho tiểu thuyết và bao gồm một hợp đồng xuất bản cho tác phẩm đoạt giải. Lý do tại sao dòng trinh thám Nhật Bản lại phát triển rực rỡ đến vậy, và tại sao luôn có nguồn cung cấp tài năng mới ổn định, liên quan trực tiếp đến thực tế là có rất nhiều giải thưởng dành cho người mới. Nhà xuất bản Locked Room International trong quá khứ đã xuất bản các tác phẩm như Thập Giác Quán, Đảo Moai và Ngôi nhà số 8. Giống như Vụ án mạng ở Shijinso, đây đều là những tác phẩm được viết để dự thi các giải thưởng dành cho người mới.
Tuy nhiên, không có tác phẩm nào trong số đó lọt được vào vòng tuyển chọn cuối cùng, đó là lý do tại sao phải mất một thời gian tương đối dài trước khi chúng nhận được sự đánh giá xứng đáng. Ngược lại, Vụ án mạng ở Shijinso không chỉ giành giải Ayukawa Tetsuya năm 2017 mà còn đạt được cú "quét sạch" tất cả các danh hiệu mà một tác giả trinh thám mới ra mắt có thể đạt được. Cuốn sách đã có khởi đầu tốt nhất có thể, trở thành cuốn sách bán chạy nhất ngay khi phát hành. Việc nghiên cứu các yếu tố lịch sử dẫn đến thành công như vậy là điều xứng đáng, vì vậy hãy cho phép tôi thảo luận ngắn gọn về sự tiến hóa của tiểu thuyết thám tử Nhật Bản.
Để làm được điều đó, chúng ta phải quay lại thế kỷ 19, khi Edgar Allan Poe và Arthur Conan Doyle tạo ra một thể loại mới được gọi là tiểu thuyết trinh thám, nhấn mạnh vào sự suy luận và phương pháp khoa học. Người Nhật, vốn luôn có tình yêu mãnh liệt với những điều bí ẩn và luôn quan tâm đến những trào lưu mới, đã để mắt đến thể loại này, nhưng thuở đó chỉ có tầng lớp tinh hoa văn hóa mới nhập khẩu các câu chuyện này. Thể loại mới này đã không tìm được chỗ đứng trong công chúng đọc giả bình dân cho đến tận thế kỷ 20.
Chính trong xã hội dân chủ của thời kỳ Đại Chính (Taishō 1912-1926), Edogawa Rampo, cha đẻ của tiểu thuyết trinh thám Nhật Bản, đã ra mắt với hy vọng đảm bảo một vị trí cho thể loại văn học mới này tại đất nước mình. Giai đoạn đầu sự nghiệp, Rampo đã viết những truyện ngắn thám tử khoa học theo truyền thống của Doyle, nhưng người Nhật lúc đó vẫn chưa sẵn sàng cho phương pháp khoa học thuần túy, vì vậy ông bắt đầu nhắm vào quần chúng một cách tính toán hơn, tận dụng những nguồn giải trí lớn nhất từ thế kỷ 18: các rạp xiếc quái dị và kibyōshi – những cuốn sách tranh bìa vàng gợi nhớ đến truyện tranh. Nói một cách đơn giản, Rampo đã kết hợp sự kinh dị của những buổi trình diễn quái nhân ở London như "Người Voi" với các yếu tố từ tiểu thuyết khiêu dâm phổ biến. Sự kết hợp này đóng vai trò là nền tảng cho những câu chuyện thám tử của Rampo về các tội ác quái dị và quá trình điều tra những vụ án đó.
Cách tiếp cận này đã hiệu quả và phong cách Rampo trở thành một cú hích tại Nhật Bản, mở ra một kỷ nguyên mới của tiểu thuyết trinh thám vốn chẳng giống chút nào với các tác phẩm của Poe và Doyle. Những tác giả theo chân Rampo không biết gì về quá khứ, và đã lầm tưởng rằng truyện thám tử chỉ đơn giản là một biến thể mới của loại hình giải trí phổ biến mang yếu tố khiêu dâm mà họ biết từ thời Edo (1603-1867). Kết quả là, truyện thám tử nhanh chóng thoái hóa thành loại truyện mà người ta không thể đọc trên tàu hỏa hay ở nơi công cộng. Hệ quả là, những người thuộc dòng văn học chính thống đã nhìn truyện thám tử bằng sự khinh miệt, và không có chỗ đứng cho các tiểu thuyết gia thám tử trong thế giới văn chương.
Chính Seichō Matsumoto, người đoạt giải Akutagawa, đã cứu tiểu thuyết thám tử khỏi tình trạng tuyệt vọng này. Ông là một người yêu văn học cổ điển, quan tâm đến chủ nghĩa tự nhiên của Guy de Maupassant và Émile Zola. Do hoàn cảnh túng quẫn, ông cần chăm sóc nhiều thành viên trong gia đình, vì vậy việc tác phẩm của mình thành công về mặt thương mại trở nên tối quan trọng. Ông quyết định thử sức với tiểu thuyết trinh thám.
Tuy nhiên, khái niệm của Seichō Matsumoto về truyện trinh thám khác xa so với Poe, Doyle và Rampo. Đối với ông, không có chỗ cho những thám tử tư kiểu Sherlock Holmes, hay những tên tội phạm sử dụng các mánh khóe cầu kỳ để thực hiện tội ác. Chỉ có những thám tử cảnh sát chuyên nghiệp với trình độ chuyên môn phù hợp mới có thể tiến hành điều tra hình sự, và điều quan trọng chính là động cơ đằng sau tội ác, hoàn cảnh cá nhân của hung thủ và sự khắc họa thực tế về những người liên quan.
Các tác phẩm của ông thành công về mặt thương mại giống như Rampo đã từng, và phong cách tự nhiên của ông đã nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt từ góc độ văn chương. Tiểu thuyết thám tử không còn bị coi thường một cách mặc định nữa, và Seichō Matsumoto trở thành một thần tượng.
Do đó, thế giới tiểu thuyết thám tử đã bị mê hoặc bởi thứ mà sau này được gọi là "Lời nguyền của Seichō" và cái tên "Trường phái Xã hội". Việc viết những câu chuyện sử dụng yếu tố kinh dị và khiêu dâm từ phong cách Rampo đã trở thành điều cấm kỵ. Chính những yếu tố đó đã đưa các tiểu thuyết gia thám tử vào tình cảnh khó khăn trong quá khứ, và có thể sẽ lặp lại điều đó trong tương lai.
Tuy nhiên, khi quay lưng lại với những người chịu ảnh hưởng từ tác phẩm của Rampo, ngành xuất bản đã phạm phải một sai lầm nghiêm trọng. Đã có một số tác giả viết những tác phẩm trinh thám phong cách honkaku, mặc dù thuật ngữ này lúc đó chưa được đặt ra và chưa được định nghĩa rõ ràng. Nhưng, bởi vì các yếu tố honkaku và kiểu nhân vật đại thám tử từng xuất hiện trong các câu chuyện thám tử phong cách Rampo, nên honkaku và những vị thám tử vĩ đại cũng bị xem một cách ngớ ngẩn là một phần của truyền thống Rampo và bị bác bỏ, mặc dù chúng hoàn toàn không liên quan đến nhau.
Việc viết theo phong cách tự nhiên của Seichō gần như đã trở thành luật lệ, và không có tân binh nào được phép ra mắt trừ khi họ đi theo trường phái xã hội. Tuy nhiên, sự khao khát mãnh liệt đối với tiểu thuyết trinh thám honkaku thực thụ, đặc biệt là trong giới trẻ thuộc các câu lạc bộ trinh thám đại học, chỉ càng bị thổi bùng lên bởi sự đàn áp này.
Chính trong hoàn cảnh đó, tôi, một kẻ khá liều lĩnh, đã ra mắt tác phẩm Tokyo Hoàng Đạo Án và Hokkaido Mê Trận Án. Mượn lời của Yukito Ayatsuji: "Thật là một cú sốc khi những cuốn tiểu thuyết trinh thám như thế vẫn được phép viết trong thời đại như thế này."
Ayatsuji đã tiếp cận tôi và nhờ tôi giúp đỡ, vì anh ấy cũng muốn trở thành một tiểu thuyết gia được xuất bản. May mắn thay, cũng có một biên tập viên tại nhà xuất bản Kodansha rất am hiểu về honkaku, và chúng tôi đã cùng nhau giúp Ayatsuji ra mắt với Thập Giác Quán. Đây là cách mà phong trào shin honkaku (Tân Chính Thống) bắt đầu tại Nhật Bản. Bản thân tôi đã kỳ vọng rằng trường phái xã hội kiểu Seichō và trường phái shin honkaku sẽ cạnh tranh với nhau, nhưng khi đó trào lưu Seichō đã qua đi và công chúng đã sẵn sàng cho một điều gì đó mới mẻ.
Thật không may, do sự đàn áp tổng lực trong những năm Seichō thống trị, các nhà văn honkaku kỳ cựu hầu như đã biến mất, nên khi những tiểu thuyết gia shin honkaku trẻ tuổi đầu tiên ra mắt, những tiểu thuyết gia thám tử dày dặn kinh nghiệm duy nhất chỉ còn lại những người thuộc trường phái xã hội. Đó là lý do tại sao những người làm nên phong trào shin honkaku đều còn rất trẻ. Đây là một sự kiện chưa từng có tiền lệ, ngay cả khi nhìn trong bối cảnh quốc tế. Không mất nhiều thời gian để các cơ chế truyền thống của Nhật Bản bắt đầu vận hành, với việc thế hệ đi trước khiển trách thế hệ tiểu thuyết gia trẻ tuổi này và lăng mạ họ bằng lời lẽ dưới danh nghĩa "giúp họ trưởng thành". Thế hệ shin honkaku trẻ tuổi do đó lúc đầu đã bị đối xử rất lạnh nhạt.
Nhìn lại, những tiểu thuyết gia trẻ tuổi này, những người hầu hết thuộc về các câu lạc bộ trinh thám đại học, đã có một định nghĩa rất hẹp về việc tiểu thuyết trinh thám honkaku thực sự bao gồm những gì. Lý tưởng của họ là thể loại án mạng tại biệt thự, như đã được cổ xúy bởi tác giả người Mỹ S.S. Van Dine. Họ nhìn vào những gì Van Dine đã viết và nói trong suốt cuộc đời ông và tìm thấy định dạng lý tưởng cho một câu chuyện thám tử shin honkaku, vốn sẽ có tất cả hoặc hầu hết các yếu tố sau: một ngôi nhà hoặc biệt thự nông thôn khả nghi với những cư dân cũng khả nghi không kém; tất cả thông tin cần thiết về các nhân vật đều được trình bày cho người đọc ở giai đoạn đầu. Một vụ giết người trong phòng kín xảy ra mà không có động cơ rõ ràng. Một đại thám tử được mời đến biệt thự từ thế giới bên ngoài, người chỉ sử dụng những thông tin mà người đọc cũng có để đưa ra suy luận của mình. Một vụ giết người thứ hai xảy ra. Và cuối cùng, thám tử vượt mặt người đọc bằng cách chỉ ra kẻ giết người đầy bất ngờ và giải thích một cách logic cách họ đi đến kết luận đó.
Dựa trên kiến thức của mình về lịch sử tiểu thuyết thám tử hiện đại, thế hệ shin honkaku trẻ tuổi đã quyết định rằng đỉnh cao của thể loại này chính là cách tiếp cận này của S.S. Van Dine. Họ tuân theo định dạng đó và mong đợi những người khác cũng tuân thủ các quy tắc của nó. Như đã giải thích ở trên, không có những bậc tiền bối nào có thể chỉnh đốn những quan điểm hẹp hòi của họ, và vì vậy tầm nhìn hạn hẹp này về việc tiểu thuyết thám tử shin honkaku nên như thế nào đã trói buộc ngành công nghiệp theo đúng cách mà "Lời nguyền của Seichō" đã làm trước đó.
Việc cuốn tiểu thuyết của Ayatsuji, tác phẩm đầu tiên trong phong trào shin honkaku, tuân theo định dạng của Van Dine đã dẫn đến sự tán thưởng nhiệt liệt từ những người hâm mộ thuộc câu lạc bộ trinh thám đại học. Nhưng, trên thực tế, Thập Giác Quán được viết với những ý định rất khác. Mặc dù tuân thủ định dạng án mạng biệt thự, cuốn tiểu thuyết được viết bằng cách sử dụng các khái niệm kỹ thuật tự sự mà Van Dine chưa bao giờ sử dụng. Phong trào shin honkaku đã có thể mang lại sự thay đổi mang tính cách mạng trong thế giới tiểu thuyết trinh thám chính vì Thập Giác Quán đã không mù quáng đi theo một định dạng có sẵn.
Nhưng, theo cách gợi nhớ đến thời đại Rampo, những người nối bước Ayatsuji đã bỏ lỡ điểm đó hoặc cố ý phớt lờ nó. Việc tuân thủ định dạng lý tưởng của S.S. Van Dine đã trở thành một yêu cầu để thành công về mặt thương mại. Thế nên Takemaru Abiko, một tác giả tài năng và đa năng, đã viết Ngôi nhà số 8 để tuân theo định dạng đơn giản của án mạng biệt thự mà không thêm thắt nhiều về cốt truyện (nhưng thêm nhiều về yếu tố hài hước). Giống như với Rampo và Seichō, việc sản xuất hàng loạt các câu chuyện theo một phong cách định sẵn không dẫn đến loại hình sáng tạo trường tồn qua nhiều thế hệ, nhưng dù sao đó vẫn là phong cách sẽ thống trị thế giới văn học tiểu thuyết thám tử Nhật Bản trong suốt hai mươi năm qua.
Nhưng sự tuân thủ cứng nhắc đối với một phong cách cụ thể cuối cùng sẽ có tác dụng kìm hãm sự sáng tạo, và shin honkaku bắt đầu chịu chung số phận như phong cách Rampo và "Lời nguyền của Seichō" trước đó. Vô số người ủng hộ nó, vốn vẫn trung thành với bối cảnh vòng tròn khép kín và biệt thự nông thôn, dù vậy vẫn cảm thấy nản lòng trước sự thiếu vắng các ý tưởng mới và khao khát loại động lực mà Thập Giác Quán từng tạo ra. Sau một thời gian dài chờ đợi, một biệt thự mới đã xuất hiện như "manna" từ thiên đường. Đó chính là biệt thự Shijinso trong Vụ án mạng ở Shijinso.
Sẽ không quá lời khi nói rằng những người hâm mộ tiểu thuyết shin honkaku đã nhảy cẫng lên vì vui sướng khi chào đón cuốn tiểu thuyết này. Đó cơ bản là những gì thực sự đã xảy ra. Những người hâm mộ shin honkaku Nhật Bản yêu thích tình huống vòng tròn khép kín và do đó đã chờ đợi một tác phẩm như thế này từ lâu. Đây là một trong những lý do tại sao, khi Vụ án mạng ở Shijinso giành giải Ayukawa Tetsuya, mọi lời khen ngợi có thể tưởng tượng được đã được dồn lên cuốn sách.
Masahiro Imamura, tác giả của Vụ án mạng ở Shijinso, đã nhận thấy một cách chính xác rằng Thập Giác Quán, điểm khởi đầu của shin honkaku, cốt lõi là một vụ án mạng vòng tròn khép kín, nhưng được trình bày bằng các kỹ thuật tự sự độc đáo. Anh biết rằng, giống như Ayatsuji trước mình, anh cần thêm một yếu tố nguyên bản phụ vào định dạng cốt lõi. Lựa chọn của Imamura: xác sống.
Mới nhìn qua, khái niệm xác sống có vẻ nghe thật kỳ quái, nhưng trong Vụ án mạng ở Shijinso, sức mạnh siêu nhiên của chúng làm tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba sự thú vị mà cuốn sách mang lại. Sự hiện diện gần như kiểu "manga" của những sinh vật này mang lại cảm giác hồi hộp và kịch tính cho câu chuyện, đồng thời cung cấp những diễn biến mới đầy bất ngờ cho kiểu án mạng biệt thự mà chúng ta cứ ngỡ đã hiểu tường tận. Điều này là do Imamura đồng thời vẫn duy trì sự chặt chẽ cần thiết của một bí ẩn phòng kín bằng cách để các xác sống bị ràng buộc bởi các quy tắc nghiêm ngặt chi phối hành vi và thậm chí cả sự tồn tại của chúng.
Bất chấp sự chặt chẽ đó, cốt truyện của Vụ án mạng ở Shijinso thực sự báo hiệu một sự thay đổi mang tính cách mạng cho thể loại trinh thám. Các yếu tố cốt lõi của bất kỳ vụ án giết người cổ điển nào là hung thủ, nạn nhân và hung khí, và ranh giới giữa ba yếu tố này không bao giờ bị vượt qua. Tuy nhiên, xác sống có thể thay đổi từ yếu tố này sang yếu tố khác. Một xác sống có thể là hung thủ, là nạn nhân và thậm chí là một hung khí đầy quyền năng. Một khái niệm như vậy làm thay đổi chính nền tảng của câu chuyện trinh thám, đó là lý do tại sao Vụ án mạng ở Shijinso là một kiệt tác của thể loại này.
Việc chỉ xây dựng trên thực tế luôn là một luật sắt trong tiểu thuyết trinh thám. Người ta từng lo ngại rằng việc phớt lờ quy tắc này bằng cách đưa vào các yếu tố khoa học viễn tưởng hoặc kinh dị sẽ dẫn đến những tội ác hoàn hảo một cách quá dễ dàng. Nhiều người hâm mộ truyền thống của thể loại thám tử phản đối việc vi phạm quy tắc thực tế vì lý do đó.
Nhưng luật lệ này có lẽ đã lỗi thời. Trong một thời đại mà công nghệ đã bao phủ xã hội trong một mạng lưới các hệ thống máy tính, các tác giả có khả năng sẽ thử sức với các yếu tố giả tưởng trong các bối cảnh tương lai gần, giống như xác sống. Những câu chuyện thám tử của Poe và Doyle là kết quả của niềm tin tuyệt đối vào khoa học thời bấy giờ, vì vậy người ta không thể gạt bỏ những thay đổi mới phù hợp với thời đại của chính chúng ta.
Chúng ta đang bước vào một thời kỳ ở các khu vực châu Á, nơi chúng ta đang tìm kiếm những câu chuyện mang lại điều gì đó mới mẻ và độc đáo khi nói đến tiểu thuyết honkaku sáng tạo. Đối với Giải thưởng Trinh thám Soji Shimada được tổ chức tại Đài Loan, chính tôi đã ủng hộ khái niệm "honkaku thế kỷ 21" và gần đây, tôi đã thấy những vụ án mạng biệt thự sử dụng trí tuệ nhân tạo như một yếu tố mới mẻ và độc đáo.
Liệu những phong trào này có mở ra những vùng đất mới như shin honkaku đã làm trong quá khứ hay không là điều chúng ta cần để mắt tới. Dù mọi chuyện cuối cùng diễn ra như thế nào, Vụ án mạng ở Shijinso không thể phủ nhận là tác phẩm đã thúc đẩy những bước chân đầu tiên của chúng ta hướng tới thế giới mới này, và về mặt đó, tôi cảm thấy đây là một tác phẩm có tầm quan trọng to lớn.
Soji Shimada
Tokyo, ngày 7 tháng 8 năm 2021
